- تعداد نمایش : 43
- تعداد دانلود : 32
- آدرس کوتاه شده مقاله: https://bahareadab.com/article_id/1976
- کد IranDOI مقاله: IranDOI :10.irandoi.2002/bahareadab.2026 .19 .8123
سال : 19
شماره : 2
شماره پی در پی : 120
ماهنامه علمی سبک شناسی نظم و نثر فارسی (بهار ادب)
سال 19،
شماره 2،
،
شماره پی در پی 120
واکاوی سبک نثرنویسی شیخ احمد جام (ژَنده پیل)
صفحه
(113
- 132)
مجتبی احمدوند (نویسنده مسئول)
تاریخ دریافت مقاله
: آبان 1404
تاریخ پذیرش قطعی مقاله
: اسفند 1404
چکیده
زمینه و هدف: آثار بزرگان صوفیه بخش مهمی از ادب فارسی را تشکیل میدهد و بررسی آنها میتواند ابعاد تازه ای از زبان، ساختار و اندیشه های عرفانی را آشکار سازد. در میان این بزرگان، شیخ احمد جام نامقی مشهور به ژَنده پیل جایگاهی ویژه دارد. این پژوهش با هدف تبیین ویژگیهای آثار منثور وی و نشاندادن ارزش و جایگاه آنها در ادب عرفانی فارسی، به تحلیل این آثار در سه سطح زبانی، ادبی و فکری میپردازد.
روشها: این تحقیق با روش توصیفی–تحلیلی و بر پایۀ مطالعۀ کتابخانه ای انجام شده است. نمونه های بسیاری از متن آثار منثور شیخ احمد جام استخراج و در سه سطح زبانی، ادبی و فکری دسته بندی و تحلیل شده اند و در هر بخش، ویژگیهای شاخص همراه با شواهد متنی بررسی گردیده است.
یافته ها: یافته ها نشان میدهد که در سطح زبانی، نوشته های شیخ جام در شمار آثار سبک مرسل و ساده قرار میگیرد و گرایش آشکار او به ساده نویسی، با هدف ترویج اندیشه های عرفانی در میان عموم مردم هماهنگ است. در سطح ادبی، آرایه های «تشبیه» و «کنایه» بیش از دیگر صنایع به کار رفته اند که بیانگر تلاش نویسنده برای تفهیم آسان مفاهیم صوفیانه و برقراری ارتباط مؤثر با مخاطبان است. در سطح فکری، آثار وی بازتاب طیف گسترده ای از آموزه های عرفانی، از جمله تفسیر آیات قرآن، تبیین راه وصول به حق، شرح مقامات سالکان و تأکید بر بیاعتنایی به داوری مردم است.
نتیجه گیری: واکاوی سبک نثرنویسی شیخ احمد جام نشان میدهد که میان سادگی زبانی، کاربرد هدفمند آرایه های ادبی و انسجام اندیشۀ عرفانی او، پیوندی هدفمند برقرار است. سادگی نثر، ابزاری برای گسترش تعلیمات صوفیانه در میان عموم مردم است؛ آرایه های ادبی، نقش تسهیلکننده و تبیینی دارند و مضامین فکری، چارچوبی منسجم از سلوک عرفانی ارائه میکنند. بدینترتیب، آثار او نمونه ای شاخص از پیوند میان زبان مردمی و اندیشه عمیق عرفانی در ادب فارسی به شمار میآید و میتوان آنها را یکی از منابع مهم در شناخت نثر عرفانی و تحولات فکری تصوف ایرانی دانست.
کلمات کلیدی
احمد جام
, سبکشناسی
, سطح زبانی
, سطح ادبی
, سطح فکری
- احمد جام. (1368). منتخب سراجالسائرین (علی فاضل، تصحیح). مشهد: انتشارات آستان قدس رضوی.
- احمد جام. (1387الف). روضهالمذنبین و جنهالمشتاقین (علی فاضل، تصحیح). تهران: پژوهشگاه علوم انسانی و مطالعات فرهنگی.
- احمد جام. (1387ب). کنوزالحکمه (علی فاضل، تصحیح). تهران: پژوهشگاه علوم انسانی و مطالعات فرهنگی.
- احمد جام. (1387پ). مفتاحالنجات (علی فاضل، تصحیح). تهران: پژوهشگاه علوم انسانی و مطالعات فرهنگی.
- احمد جام. (1389الف). بحارالحقیقه (حسن نصیری جامی، تصحیح). تهران: پژوهشگاه علوم انسانی و مطالعات فرهنگی.
- احمد جام. (1389ب). سراجالسائرین (حسن نصیری جامی، تصحیح). تهران: پژوهشگاه علوم انسانی و مطالعات فرهنگی.
- احمد جام. (1390). انسالتائبین (علی فاضل، تصحیح). تهران: توس.
- احمد جام. (1396). رسالۀ سمرقندیه (حسن نصیری جامی، تصحیح). تهران: پژوهشگاه علوم انسانی و مطالعات فرهنگی.
- استوار نامقی، سید محمد و قربان صباغ، محمود رضا. (1394). «استعاره های سماع در انسالتائبین احمد جام نامقی». مطالعات عرفانی، شماره 22، صص 5–38.
- استوار نامقی، سید محمد. (1396). «تحلیل گفتمانی انسالتائبین احمد جام». رساله دکتری، دانشگاه فردوسی مشهد.
- استوار نامقی، محمد. (1384). «شریعت در آثار احمد جام (ژنده پیل) نامقی». پایاننامه کارشناسی ارشد، دانشگاه یزد.
- امیرخان، زهرا. (1394). «طبقات و اصناف دینداران در آثار شیخ احمد جام». پایاننامه کارشناسی ارشد، دانشگاه سمنان.
- بهمنی مطلق، یدالله و خدادادی، محمد. (1390). «تحلیل ساختار زبانی نثر عرفانی شیخ احمد جام بر اساس کنوزالحکمه و انسالتائبین». ماهنامه علمی سبکشناسی نظم و نثر فارسی (بهار ادب)، سال چهارم، شماره سوم، شماره پیاپی 13، صص 230–217.
- جامیالاحمدی، حمیرا. (1362). «بررسی ویژگیهای نحوی در نثر شیخ احمد جام با محوریت کتاب انسالتائبین». پایاننامه کارشناسی ارشد، دانشگاه پیام نور (وزارت علوم، تحقیقات و فناوری).
- خدیور، هادی و خدادادی، محمد. (1391). «جایگاه لغت عربی و واژه های کهن و برخی ترکیبات زیبای قدیمی در نثر عرفانی شیخ احمد جام بر پایۀ دو کتاب انسالتائبین و کنوزالحکمه». عرفانیات در ادب فارسی، شماره 13، صص 11–30.
- خسروی اقبال، رامین. (1385). «تصحیح دیوان اشعار شیخ احمد جام». پایاننامه کارشناسی ارشد، دانشگاه علامه طباطبائی.
- سلطانی رباط، بصیره. (1397). «بررسی اندیشه های اجتماعی در آثار شیخ احمد جام». پایاننامه کارشناسی ارشد، دانشگاه آزاد اسلامی واحد تایباد.
- شفیعی کدکنی، محمدرضا. (1393 درویش ستیهنده. تهران: سخن.
- شمس، حامد. (1392). «بررسی سبک انسالتائبین شیخ احمد جام در دو سطح فکری و ادبی (زیباییشناسی)». پایاننامه کارشناسی ارشد، دانشگاه علامه طباطبائی.
- طالب احمدی، حفصه. (1395). «نسبت عقل و عشق از دیدگاه شیخ احمد جام». پایاننامه کارشناسی ارشد، دانشگاه پیام نور استان یزد.
- عزیزی کارمزدی، میترا. (1394). بررسی زبان تصوف در آثار احمد جام. پایاننامه کارشناسی ارشد، دانشگاه مازندران.
- فاضل، علی. (1373). شرح احوال و نقد و تحلیل آثار احمد جام. تهران: توس.
- فاضل، علی. (1383).کارنامۀ حمد جام نامقی. تهران: توس.
- کلیات قاسم انوار (سعید نفیسی، تصحیح). (1337). تهران: انتشارات کتابخانۀ سنائی.
- محمدی، علی. (1397). «جایگاه مشایخ در آثار شیخ احمد جام نامقی». پایاننامه کارشناسی ارشد، دانشگاه آزاد اسلامی واحد تایباد.
- مدنی، امیرحسین. (1391). احمد جام از افسانه تا واقعیت. مطالعات عرفانی، شماره 16، صص 217–240.
- مدنی، امیرحسین. (1391). بررسی آثار و اندیشه های شیخ احمد جام. رساله دکتری، دانشگاه یزد.
- نصیری جامی، حسن. (1388). واژه هایی نادر و مغتنم در زبان شیخ جام. فصلنامۀ تخصصی ادبیات فارسی (دانشگاه آزاد مشهد)، شماره 23، صص 90–100.